Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards

fa زمین، اکولوژی سیاسی و تاب‌آوری فضایی: سازوکارهای تغییر کاربری اراضی در تقابل با تاب آوری فضایی و پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهرستان شمیرانات- منطقه لواسانات) Land, Political Ecology, and Spatial Resilience: Mechanisms of Land-Use Change in Tension with Spatial Resilience and Passive Defense (A Case Study of Shemiranat County – Lavasanat Region) تخصصي Special پژوهشي Research پدیده‌ی تغییر کاربری اراضی در مناطق پیرامونی کلان‌شهر تهران، به‌ویژه در محدوده‌ی لواسانات، طی دو دهه‌ی اخیر از یک فرآیند کالبدی و اقتصادی به مسئله‌ای راهبردی در حوزه‌ی حکمرانی فضایی، تاب‌آوری سرزمینی و پدافند غیرعامل تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تبیین سازوکارهای نهادی، فضایی و اکولوژیکی مؤثر بر تغییر کاربری اراضی و پیامدهای آن بر تاب‌آوری فضایی منطقه، با رویکردی تلفیقی و بهره‌گیری از روش‌های کیفی و کمی انجام شده است. داده‌های پژوهش از سه منبع اصلی گردآوری شده‌اند: تحلیل محتوای اسناد قانونی و سیاستی مرتبط با مدیریت زمین، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان و مسئولان محلی، و تحلیل مکانی داده‌های پوشش زمین با استفاده از مدل پیش‌بینی تغییرات کاربری. یافته‌ها نشان می‌دهد که تغییر کاربری در لواسانات حاصل هم‌زمان سه سطح از کنش است: تخریب ساختارهای اکولوژیکی که منجر به کاهش ظرفیت طبیعی سرزمین در جذب و مهار مخاطرات محیطی شده است، ضعف نظارت نهادی که توان نظارت و کنترل بر زمین را تضعیف کرده و تمرکز کالبدی که خطرپذیری فضایی را افزایش داده است. این تحولات هم‌زمان با کاهش شدید اراضی کشاورزی و از بین رفتن کمربندهای طبیعی، به تضعیف کارکردهای زیست‌محیطی، تشدید خطرپذیری کالبدی و کاهش کارایی پدافند غیرعامل منجر شده است. نتایج تحلیل‌ها نشان می‌دهد که لواسانات در وضعیت گذار از یک نظام فضایی پایدار به یک نظام شکننده و بی‌دفاع قرار دارد. فرآیند تغییر کاربری اراضی در این منطقه نه صرفاً پیامد فشارهای جمعیتی یا اقتصادی، بلکه بازتابی از اختلال در نظام حکمرانی فضایی و ضعف نهادی در مدیریت زمین است. در نتیجه، آنچه در ظاهر «توسعه» تلقی می‌شود، در عمل به فرایند تدریجی «بی‌دفاع‌سازی سرزمین» و فرسایش تاب‌آوری اکولوژیکی و نهادی منجر شده است.   The phenomenon of land-use change in the peripheral areas of Tehran Metropolis, particularly within the Lavasanat region, has transformed over the past two decades from a merely physical and economic process into a strategic issue in spatial governance, territorial resilience, and passive defense. This study aims to elucidate the institutional, spatial, and ecological mechanisms influencing land-use change and its consequences for the region’s spatial resilience, adopting an integrated approach and employing both qualitative and quantitative methods. Data were collected from three main sources: content analysis of legal and policy documents related to land management, semi-structured interviews with experts and local officials, and spatial analysis of land cover data using a land-use change prediction model. Findings indicate that land-use change in Lavasanat results from the simultaneous interaction of three levels of action: the degradation of ecological structures—which has reduced the land’s natural capacity to absorb and mitigate environmental hazards—, institutional weaknesses that have undermined land monitoring and control, and spatial concentration that has heightened exposure to risks. Concurrent with the sharp decline of agricultural lands and the loss of natural buffer zones, these transformations have weakened environmental functions, intensified physical vulnerability, and reduced the efficiency of passive defense. Analytical results suggest that Lavasanat is undergoing a transition from a stable spatial system to a fragile and defenseless one. The process of land-use change in this region is not merely the outcome of demographic or economic pressures but rather a reflection of the disruption in spatial governance and institutional deficiencies in land management. Consequently, what appears outwardly as "development" has, in practice, led to a gradual process of "territorial defenselessness" and the erosion of both ecological and institutional resilience.   تغییر کاربری اراضی, تاب‌آوری فضایی, پدافند غیرعامل, اکولوژی سیاسی, توسعه ناپایدار, لواسانات Land-use change, spatial resilience, passive defense, political ecology, unsustainable development, Lavasanat 0 0 http://jsaeh.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3370-1&slc_lang=fa&sid=1 Mehrdad Karami مهرداد کرمی karami2888@gmail.com 100319475328460013065 100319475328460013065 Yes Tarbiat modares uni دانشگاه تربیت مدرس Mohamadreza Pourjafar محمدرضا پورجعفر pourja_m@modares.ac.ir 100319475328460013066 100319475328460013066 No Tarbiat modares uni دانشگاه تربیت مدرس